نكاتى در باره علل تاريخى عقب ماندگى هاى جامعه ايران / نقش هجوم هاى قبايل بيابانگرد و عشاير چادرنشين در فروپاشى مناسبات اقتصادى - اجتماعى و ايجاد گسست هاى تاريخى - فرهنگى / حمله اسكندر، حمله اعراب، حمله مغول ها و... / كتابخانه هاى بزرگ شهرها و سياست كتابسوزان اقوام مهاجم / جمعيّت و كتابخانه هاى بزرگ شهرهاى ايران در مقايسه با جمعيت و كتابخانه هاى بزرگ شهرهاى اروپا در قرون وسطى / حوادث طبيعى: قحطى ها، خشكسالى ها، زمين لرزه ها و... / جنگ هاى سرداران و شاهزادگان محلّى / زدوخوردها و كشمكش هاى مذهبى / نتيجه و پايان سخن.

اسلام؛ يك دين سامى / خصوصيات تند قوم سامى و انعكاس آن در زبان و هنر اعراب / تفاوت پيغمبران سامى و پيغمبران هند و ايرانى / قهر و خشونت و نقش آن در اقتدار اسلام / مرگ حضرت محمد و ارتداد قبايل عربستان / حمله اعراب به ايران / نظراتي در باره چگونگى استقرار اسلام در ايران / مقاومت ها و پايدارى ها / نقش قهر و خشونت و پرداخت جزيه در مسلمان شدن ايرانيان / نتيجه و پايان سخن.

انقلاب مشروطيت و مسئله جدائى دين از حاكميت دولت / سوسيال - دموكراسى ايران در برخورد با دين / التقاط ماترياليسم و ايده آليسم در جنبش ماركسيستى ايران / جلال آل احمد و «اسلام راستين» / رفرم ارضى و اجتماعى سال هاى ٤٠ ـ ٥٠ و رشد طبقه متوسط مدرن شهرى / متزلزل شدن ساختار سنتى جامعه ايران و تأثير آن بر ديدگاه هاى روحانيون / مرتضى مطهرى، دكتر على شريعتى و پيدايش «اسلام راستين» / آيت الله خمينى، مرتضى مطهرى، دكتر على شريعتى، مجاهدين خلق و وجوه اشتراك آنان / فلسفه سياسى: آزادى و دموكراسى در نظام اسلامى / امامت، امّت و جامعه بى طبقه توحيدى / انقلاب ايدئولوژيك مجاهدين خلق / «اسلام راستين» و جدائى دين از دولت / «اسلام راستين» و توتاليتاريسم / نتيجه و پايان سخن.

بررسى تاريخ اجتماعى ايران، شناحت جنبش ها و جريان هاى تاريخى- فرهنگى، آگاهى از چگونگى حملات و هجوم هاى پى درپى اقوام بيگانه و قبايل بيابانگرد و نتايج ويرانگر اين حملات در فروپاشى مناسبات اقتصادى- اجتماعى و گسست هاى فرهنگى ايران و خصوصاً آگاهى از حمله اعراب و چگونگى استقرار اسلام و نتايج اجتماعى- فرهنگى آن در حيات تاريخى جامعه ما، از جمله مسائل مهمى هستند كه بايد به آنها پرداخت، زيرا اين گذشتهء تاريخى ضمن اينكه بخش بزرگى از هويّت تاريخى و آگاهى ملّى ما را شكل مى دهد، در عرصهء پراتيك اجتماعى نيز عامل مهمّى در چگونگى رفتار اجتماعى و روحيه فرهنگى ما بشمار مى رود.

بررسى تاريخ اجتماعى ايران ضمن آشنا كردن ما با انبوهى از جنبش هاى عدالتخواهانه و بسيارى از متفكران آزادانديش، باعث غناى حافظه تاريخى جامعه نيز مى گردد و ما را در برخورد با مسائل اجتماعى و مذهبى آينده، هوشيارتر مى سازد.

كتاب حاضر ـ بر اساس «ملاحظات» خويش ـ تنها نگاهى كوتاه است بر پاره‌ اى از مسائل تاريخ اجتماعى ايران. شرايط دشوار خارج از كشور و فقدان امكانات، اسناد و مدارك لازم، باعث گرديده تا مسائل مطروحه در اين كتاب از انسجام كافى برخوردار نباشند، هم از اين رو است كه مؤلف معتقد است كه هريك از مسائل مطروحه در اين «ملاحظات»، تحقيق و تدقيق بيشترى را طلب مى كند.

بى شك پاره اى از تحليل ها و نتيجه گيرى هاى اين كتاب، خوش آيند بعضى از خوانندگان نخواهد بود، اما مؤلف اميدوار است كه اين دوستان با بردبارى و متانت، ضمن تأمل در محتواى كتاب و نقد و بررسى آن، در شناحت بهتر تاريخ ايران و اسلام همّت نمايند. بقول عين القضات همدانى: