انقلاب مشروطيت (١٩٠٦م)، اگر چـه ضربات مهمی بر سيادت شريعتمداران و سلـطهء ديرپای عـلمای مذهبی وارد ساخت امّا بخاطر محدوديت‌های تاريخی و ضعـف نيروهای نوين اجتماعی جهت پی‌گـيری در اِعمال نظرات‌شان برای خاتمه‌دادن به سلطهء دين در حاکميت دولت، منجر به نوعی مصالحه در تدوين قانون اساسی مشروطيت و نظارت هـيأتی از مجتهدين و علمای اسلام در تدوين و تنظيم قوانين شد. [١]
جنبش سوسيال دموکراسی ايران نيز از آغاز پيدايش خود (اجتماعـيون - عاميون به سال ١٩٠٥م) در برخورد با ديـن -عـموماً- و با ديـن اســلام -خصوصآ- هيچگاه سياست درست و قاطعی نداشته است. در مادهء ١١ نظامنامهء اجتماعيون تصريح شده بود که «مجموع کار و رفتار اعـضاء حـزب، بايد متوجه يک نکته باشد: نيکروزی و ترقی، ولی به نحوی که به شرف و قـُس مذهب، خللی وارد نيايد...» [٢]
سرشت اساساً مذهبی بسياری از بنيانگذاران و رهـبران اوليه سـوسيال‌دموکراسی در ايران، استبداد سياسی حکومت‌های وقت و سرکوب مداوم روشنفکران ترقيخواه، باعـث شـد تا اولاً: جامعه معاصر ايران از حافظه تاريخی-سياسی محروم بماند و از انتقال تجربه‌ها و علل شکست مبارزات نسل‌های گذشته به نسل‌های آينده جلوگيری شود و ثانياً: محروم کردن جامعه از برخورد با انديشه‌های نوين و ممنوعيت انتشار تحقيقات علمی در بارهء تاريخ واقعی اسـلام، راه را برای رشد مذهب و شريعتمداران و گسترش هـر چه بيشتر نهادهای مـذهبی (مساجد، خانقاه‌ها، امام‌زاده‌ها و...) باز گذاشت.
مجموعهء اين عوامل، ضمن ايجاد عدم علاقه به تحقيقات تاريخی، باعث شد تا افراد، گـروه‌ها و سازمان‌های مترّقی و مارکسيستی با التقاط ماترياليسم و ايده‌آليسم و عدم مرزبندی روشن با دين و نيز با ناآگاهی از تعاليم اجتماعی اسلام و بی‌اطلاعی از زندگی، تعاليم و عملکردهای پيشوايان "اسـلام راستين" و خصوصاً با ناآگاهی از عـقايد سياسی-اجتماعـی آيت‌الله خمينی، از ايفـای نقش تاريخی خـويش در ارتقای آگاهی، سازماندهی و هدايت توده‌ها باز بمانند.
در اين ميان، نقـش حزب توده در توهـّم‌زائی، التقاط ماترياليسم و ايده‌آليسم و شبيه جـلوه‌دادن تعاليم اجتماعی اســلام و سـوسـياليسـم، بسيار مؤثر بود.
حزب توده ايران در اوايل فعاليت خود، طی اعلاميه‌ای به‌تاريخ ٢٥ ديماه ١٣٢٥ اعـلام نمـود: «...حزب تودهء ايران نه فـقـط مخالف مـذهب نيست، بلکه به مذهـب –بطور کلی– و مذهـب اسـلام –خصوصاً– احترام می‌گذارد و روش حزبی خود را با تعليمات عاليهء مذهـب محمّدی منافی نمی‌داند بلکـه معتقد اسـت که در راه هدف‌های مذهب اسلام می‌کوشـد. حزب ما فوق‌العاده خرسند و مسرور و مفتخر خواهد بود که از طرف روحانيون روشنفکر و دانشمند مورد حمايت قرار گيرد و آرزو دارد که تمام متديّنين به ديانت اسلام مطمئن باشند که حزب تودهء ايران حامی جدی تعاليم مقدس اسلام خواهد بود و با آن ذرّه‌ای معانده و مخالفت نخواهد داشت و هرگونه مخالفتی را (با اســلام) ابلهانه خواهد پنداشت و هـرکسی را که بنام حزب تودهء ايـران دم از مخالفت با دين بزند، آناً و شديداً از صفوف خود طرد خواهد کرد». [٣]
حـزب تـودهء ايران در تائيـد و حـمـايـت از شـورش ارتـجاعی ١٥ خـرداد ٤٢ نيز در مقاله‌ای خطاب به "پيشـوايان دينی و روحانی" نوشت: «آيت‌الله خـمينی مستغنی از توصيـف است. مردم از هـمهء روحـانيون –بخـصوص از پيشوايان مـبرز مذهبی– انتطار دارند کـه مـاننـد آيت‌الله ميلانی، آيت‌الله طالقانی و آيت‌الله شريعتمداری و امثال آنها در اين جهاد مقدس و عمومی آزاديخواهانه و استـقـلال‌طلبانهء مردم ايران شرکت کنند و نيروی معنوی خـود را در راه پيـروزی اين جهاد بکار اندازند». [٤]
احسـان طبـری –بعنوان بـزرگترين نظريه‌پرداز حـزب تـودهء ايران– در تـطبيق مارکسيم و اسـلام و شبهه‌آفرينی بين سـوسيالسيم و اسـلام کوشش بسيار کرد. در اين مورد مـقالهء وی بنام "سـوسياليسـم و اسلام" دارای اهـميـت فراوان است. [٥]
طبری از "اسـلام انقلابی" و "آزادی‌بخـش" چنين ياد می‌کند: «اگر اين نکات: مانند زندگی‌گرائی، خـردگـرائی، انسان‌گرائی، پيکاردوستی، دشمنی با اشراف و مال‌اندوزان و عشق بـه ناتوانان روی زمين را در اسلام و قرآن برجسته کنيم، از آن تعبيری اصيل و انقلابی پديد می‌شــود که می‌تواند پاسخگوی خواسـت‌های امروزين باشـد. اسلام نوين انقلابی که در وجود امام خمينی مظهريّت می‌يابد در اين سبيـل، پوياست و سـُنن دموکراتيک اســلام –مانند شورا، بيعت و اجماع– را مـورد تاکيد قرار می‌دهد و به اين دين –که در زير غبار قرون، جلوهء خود را از دست داده بود– جـلائی نو می‌بخـشد... گـر چه متاسفانه برخی، تنگ‌نظـرانه نمی‌خواهند اين قرابت (اســلام) با سـوسياليسـم را ببينند يا در "مـصلـحت" خود ندانند... ما اکيداً خواستاريم که اين قرابت دو بينش (بينش توحيدی اسلامی و بينش سـوسياليسـم علمی) در کـنار هـم قـرار بگيرند تا بتوانند اسُـوهء حَـسـَنه را در هـمـهء زمينه‌ها بوجود آورند و بر جذابيـّت اسلام انقلابی باز هـم بيفزايند". [٦]
بعداز ٢٨ مرداد ٣٢، به‌تـدريـج چپ نوينی در عرصهء سياسی ايران شکل گرفت که گريزان از خط و مشی حزب توده، در جستجوی راه ديگری بود. اما چپ نوين ايران نيز بخاطر فقدان آگاهی‌های تئوريک و تاريخی، اساساً تحت تاثير پوپوليسم و مارکسيسم عاميانهء حزب توده قرار داشت. بر اين اساس است که مـثلاً مارکسيست معروفی ماننـد مصطفـی شعـاعـيان –گاندی‌وار– به‌سال ١٣٤٣ در مقاله‌ای به‌نام "جهاد امروز يا تزی برای تحرک"، تز تحريم (عدم خريد روزنامه و سيگار، عـدم استفاده از بانک‌ها و...) را برای مبارزه با رژيم سرمايه‌داری شاه ارائه می‌دهـد. او نيز با تکيه بر روحانيون و پايگاه اجتماعی آنان و با توجه به شبکهء گستردهء مساجد در شهرها و روستاها معتقـد است که: «ما فکر می‌کنيم که فتوی‌دادن اين جامعه (روحانيت) در بارهء بانک‌ها و غـيره اِشکال عـمده‌ای نداشته باشد زيرا در حاليکه دستگاه (دولـتی) با مزايای حاصله از اين مـؤسسات، ملت مسلمان را قتل عـام می‌کند، بديهی است که وظيـفهء دينی و وجدانی هـر فـرد باشـرفی حکم می‌کند که اين مزايا را –به‌سهـم خود- قطع نمايد". [٧]
انعـکاس التـقاط مارکـسيسـم و مذهـب را در مارکـسيست‌های آينده نيز می‌بينيم، مثلاً خسرو گلسرخی در دادگاه نظامی شـاه، دفاعـيات خويش را با سـخنانی از "مـولا حسيـن" آغاز می کند و می‌گويد: «سـخنم را با گفته‌ای از مولا حسيـن، شـهيد بزرگ خلق‌های خاورميانه آغاز می‌کنم. من که يک مارکسيست–لنينيست هستم برای نخستين‌بار عدالت اجـتماعی را در مکتب اسلام جستم و آنگاه به سوسياليسم رسيدم... اسـلام حقـيقی در ايران همواره دِين خود را به جنبش‌های رهائی‌بخش ايـران پرداخته است. سيدعبدالله بهبهانی‌هـا، شيخ محمد خيابانی‌ها نمونهء صادق اين جنبش‌ها هستند... چنين است که می‌توان در اين لحظه از تاريخ از مولا علی به عنوان نخستين سوسياليست جهان نام برد و نيز از سلمان فارسی‌ها و اباذر غفاری‌ها...». [٨]
روشن است که در اين دو نقل قول، نه درک درستی از تعاليم مارکـسيسم-لنينيسـم در بارهء دين وجود دارد و نه آگاهی درستی از تاريخ ايران و اسـلام، چرا که –حداقـل– يک قرن قبل از "مولا علی"، تاريخ ايران شخصيتی چون مـزدک داشته اسـت. [٩]
بايد يادآور شد که چپ نوين ايران (چپ غير توده‌ای) اگر چه از نظر ايدئولوژيک، مارکسيم را پذيرفته بـود، اما بخـاطر خـاستگاه مذهبی آن در خانواده‌های شيعی، در حوزهء فرهنگ و اخلاقيات، حامل بسياری از عناصر اسلامی و خصـوصاً شيعی بود: شهادت‌طلبی، مـرگ‌گرائی، اعتقاد به خـون و شهادت (به‌عنوان ضامن پيروزی مبارزات)، زهـد، فـقرپرستی، پوشيدن لباس‌های کهنه و مندرس (به‌عنوان همبستگی با کارگران و زحمتکشان) نفی کتاب، هنر و زيبائی و... جلوه‌هائی از فرهنگ و اخلاقيات شيعی بوده‌اند. در حـقيقـت بـُريدن از اسلام و رسيدن بـه مارکسيسم با نقد آگاهانهء عـناصر اخلاقی و فرهنگی شـيعه هـمراه نبوده است.

در کنار مارکسيسم عاميانه حزب توده و التقـاط مارکـسيسم و ايده‌آليسم و تبليغ نوعی "اسـلام انقلابی" توسط اين حزب، بعضی از روشنفکران و نويسندگان معروف نيز با تبليغ نوعی "اسلام راستين"، در انحراف و اغتشاش فـکری جـامعهء در حال تحول ايران -خصوصاً نسل جوان– نقشی اساسی داشته‌اند که از آن ميان بايد از جلال آل احمد نام برد.
جلال آل احمد که در يک خانوادهء معروف مذهبی و آخوند پرورش يافته بود، سرخورده از اسلام سنتی و متحّجر، در دوران رونق بازار حزب توده (سال‌های ١٣٢٠) به اين حزب پيوست و بخاطر همان التقاط مارکسيستی-اسلامی حاکم بر رهبری حزب، در کمترين مدت تا مديريت نشريهء مـردم و ارگان تئوريک حزب توده، ارتقا يافت.
با انشعاب از حزب توده (١٣٢٦) و پيـوستن بـه "نيروی سوّم" و خصوصاً پس از کودتای ٢٨ مرداد ٣٢ (که کمترين تعقيب و خطری برای او بدنبال نداشت)، آل احمد در يک رياضت صوفيانه، راهی به‌سوی "سرچشمه" و "بازگـشت به خـويش" جُست. کتاب‌های "غرب‌زدگی" و "در خدمت و خيانت روشنفکران" محصول اين دوران است.
مخالفت با انديشه‌های جديد و علمی به اتهام غرب‌زدگی، دفاع از اسـلام و فرهنگ تشيع، تبليغ و تاکيد بر "وحدت روشنفکران با روحانيت" (يا بقول آيت الله خمينی: "وحدت حوزه با دانشگاه")، متهم کردن نويسندگان و روشنفکران غـير مذهبی به خيانت و مبارزه با آنان بعنوان "غربزده"، دفاع از بزرگترين و معروف‌ترين مرتجع انفلاب مشروطيت (شيخ فضل الله نـوری) و شخصِ خمينی بعنـوان «دو نمونه از بزرگترين روشنفکران تاريخ معاصر ايران» –همه و همه – جـوهـر انديشه‌های سياسی-اجتماعی ايـن دورهء آل احمد است. [١٠]
او در آخرين مرحله، با سفر به خانهء خدا (کعبه) سرانجام چوپان "خسی" به "مـيقـات" انـديشه‌های اسلامی پيـوست و مستقيم و غير مستقيم نظـريه پرداز حاکميت اسلامی گرديد. [١١]
علاوه بر گرايش التقاطی حزب توده و کوشش معدودی از روشنفکران "لائـيک" در اسلاميـزه‌کردن مارکسيسم و سـوسـياليزم، از اوايـل دهـهء ١٣٤٠ مـا شاهد کـوشش‌های عده ای از روشنفکران مسلمان در سوسياليزه‌کردن اسلام هستيم.
رفرم ارضی و اجتماعی شاه (در بهمن ٤١) ترکيب طبقاتی نوينی در جامعهء ايران بوجود آورد و باعث شد تا طبقهء متوسط شهری، رشد و گسترش چشم‌گيری يابد. اين طبقهء نوين بنا بر سرشت طبقاتی خـود، در برخورد با طبيعت و انسان، جهان‌بينی و ديدگاهـهای نوينی طلب می‌کرد که نمی توانست آنرا در تعاليم اخلاقی و آموزش‌های اجتماعی اسلام سُـنّتی بيابد.
متزلزل شدن ساختار فئودالی جامعه و تحولات اقـتصادی-اجتماعی ناشی از آن، گسترش مدارس عالی و دانشگاه‌ها، رشد و توسعهء تکنولوژی مدرن و نفوذ عقايد متفکران و فـلاسفهء اروپائی، همه و همه، بر توقعات سياسی-اجتماعی و ديدگاههای فـلسفی اقشار خرده بورژوازی مدرن شهری تاثيری اساسی گـذاشت بطوريکه ضمن تضعيف سلطهء ديـرپای روحانيـون سنتی، بسياری از "مسلمّات چند هزار ساله" و انبوهی از باورهای مذهبی را متزلزل ساخت، آنچنانکـه متفکر معروف اسلامی (مرتضی مطهری) اعتراف می‌کند: «حقيقت امر اين است که تجدّد علمی اخير اروپا در اثر تکان سختی کـه بـه افکار داد، مُسلـّمات چنـد هزار سالهء بشر را در مورد فـلکـّيات و طـبيعـّيات بـاطل شناخت، دهشت و حيرت و تشـّتت فکری عجيبی ايجاد کرد... و قـهراً افـکار را در مورد مـسايـل دينی نيز مُردّد و متزلزل ساخت». [١٢]
بـی‌اعتقادی به باورهای مذهبی و گرايش نسل جوان (خصوصاً دانشجويان) بـه مـطالعهء آثار ماترياليستی و مارکسيستی، شريعتمداران سُـنتی را هراسان ساخت. دولت‌های وقت نيز با سانسور مطبوعات و توقيف کتب "ضالـّه"، از انتشار تحقيقات عـلمی در بارهء تاريخ واقعی اسلام جلوگيری کرده، با تاسيس دانشکدهء معقول و منقول و تشکيل "سپاه دين"، در اشاعهء خرافات مذهبی و تقويت و توسعهء شبکه‌های دينی (مساجد و امام‌زاده‌ها) کـوشيدند.
در چنين شرايط مساعدی است که عده ای از روشنفکران مسلمان (مخصوصاً مرتضی مطهری و دکتر علی شريعتی) نيز با اخذ آرا و عقايدی از فلسفهء مدرن (مارکسيسم، اگزيستانسياليسم و...)و تلفيق آنها با اسلام سُـنتی کوشيدند تا اسلام را از خطری جدّی نجات دهند. آنان، ضمن اعلام "حالت نيمه مُرده و نيمه زندهء دين و وضعيت بسيار بسيار خطرناک آن" و "علل گرايش جوانان به ماديگری" به ضروت يک "نهضت پروتستانتيسم اسلامی" و "احيا فکر دينی" و "لزوم نو کردن مذهب" تاکيد کردند. [١٣]
دکتر شريعتی در بارهء "حالت خطرناک دين" و رواج فلسفه‌ها و عقايد "بنيادکـَن اعتقادی" در اين دوران تاًکيد می‌کند: «با حمله‌های پيگـير و نيرومند امواج و حتی طوفان‌های بنيادکـَن اعـتقادی و اخلاقی و مکتب‌های فکری و فلسفی اين عـصر–که از هر طرف بشدت دارد به نسل جديد روشنفکـر هجوم می‌آورد– احتمال اين هست که در دو سه نسل ديگر، بسياری از اصـول اعـتقـادات خـويش را از دست بدهيم و نسل‌های آينده اصولاً کوچکترين گرايش و حساسّيتی در اين زمينه ها نداشته باشند...خطر ايـنـست، خـطری که هـميشـه حرفش را می‌زنيم اينست...اگر محتوای اسلام را در ظرف‌های بيانی و عــلمی مـناسـب با زمان خويش تجديد و مطـرح نکنيـم، ظرف و ظروف –هر دو– نابود می‌شـوند». [١٤]
"لزوم نو کردن مذهب در ظرف‌های بيانی و علمی مناسب"، دکـتر شريعـتی و ديگر نظريه‌پردازان "اسلام راستين" را مجبور ساخت تا بـرای هـر چه "علمی‌تر کردن" اسلام و مطبوع و مقبول ساختن آن در ذهن جوانان و دانشجويان از مفاهيم و واژه‌های فلسفی و سياسی–اقتصادی مکاتب روز (خصوصاً مارکسيسم) استفاده کنند. آنان با استفاده (يا سوءاستفاده) از مفاهيم مارکسيستی و جامعه‌شناسی مدرن (از جمله: تضاد، ديالکتيک، طبقه، تاريخ، جامعهء بی طبقه و ...) و سوار کردن آنها بر مفاهيم اسلامی کوشيدند تا اسلام و تشيّع را بعنوان عالی‌ترين و علمی‌ترين مکتب فـلسفی و سياسی–اجـتماعی تاريخ به جامعهء در حال تحول ايران معرفی نمايند و سرانجام نيز –با غرور– مدعی شوند: «اين ما نيستيم که تازه اين حرف‌ها را از مارکسيست‌ها گرفته باشيم. اين مارکسيست‌ها هستند که اين حرف‌ها را تازه از اسلام و مذهب (شيعه) گرفته‌اند». [١٥]
بررسی عـقايد نظريه‌پردازان "اسلام راستـين" مسـئلهء مهمی است که بايد به طور اساسی بـه آن پرداخت، زيرا همانگونه که گفته‌ايم: ترويج و تبليغ اين افکار در سال‌های ٤٠–٥٧ باعث انحطاط و اغتشاش فکری جامعه (خصوصاً نسل جوان) شد، انحطاط و اغتشاشی که ضمن تاثيرات مخرّب بر جامعهء در حال تحول ايران، باعـث احياء عقايد متروک اسلامی و در نهايت موجب "تاسيس" نظری جمهوری اسلامی حاکم بر ايران گرديده، هم از اين روست که نهادها و رسانه‌های فرهنگی جمهوری اسلامی اينک –مثلاً– از دکتر شريعتی به عنوان "عامل بوجود آورندهء يک انقلاب فرهنگی کم‌نظير در تاريخ" ياد می‌کنند. [١٦]
در بررسی عقايد نظريه‌پردازان "اسلام راستين " آيا می‌توان همهء آنها را در يک دسته و رديف قرار داد و عقايد همهء آنان را يکجا بررسی کرد؟
جواب می‌تواند مثبت باشد، زيرا که عليرغم اختلاف در شيوهء بيان و خاستگاه اجتماعی اين متفکران، شالودهء نظری و جوهر فکری آنان -خصوصاً دربارهء آزادی، دموکراسی و حاکميت سياسی– يکی است. [۱۷] همهء اين مـتـفـکران، "حکومت صدر اسلام" و "اسلام ناب محمد و علی" را بعنوان "اسلام راستين" شناخته و "بازگشت به اسلام اوليّه" که بقول دکتر شريعتی: «چهارده قرن از آن دور شده‌اند» را مقصد و مقصود همهء اعتقادات و مبارزات خود قرار داده‌اند. [۱۸]

بررسی آراء و عقايد نظريه‌پردازان "اسلام راستين" به ما نشان خواهد داد که جوهر واقعی و ماهيت مشترک افکار آنان در سه اصل زير خلاصه می‌شود:
۱– جوهر ضد مارکسيستی و ضد کمونيستی (در مفهـوم فلسفی و سياسی آن).
۲– خصلت ضد غربی (ضدّيت با مظاهر تمدن غرب و نفی فلسفهء سياسی، آزادی و دموکراسی غربی).
۳– فلسفهء ولايت (فقيه و رهبـر) و استقرار يک ديکتاتوری توتاليتر (فاشيسم و استالينيسم).
ما، در اين‌جا ضمن اشاره‌ای گذرا به موارد ۱ و ۲ بخاطر اهميت مسئـله آزادی، دموکراسی و حاکميت سياسی، در نقد آراء متفکران "اسلام راستين" بيشتر به فـلسفهء ولايت (فقيه و رهبر) و استقرار يک ديکتاتـوری توتاليتر (فاشيسم و استالينيسم) در حاکميت سياسی می‌پردازيم.


۱– جوهـر ضـد مـارکسيستی و ضـد کـمـونيستی
گفتيم که بدنبال اصلاحات ارضی و اجتماعی شاه (در سال‌های۱۳۴۰) و رشد طبقهء متوسط شهری در عرصهء مناسبات اقـتصادی-اجتماعـی، اين طبقهء نوين، جهان‌بينی و ديدگاه‌های نوينی را در برخورد با طبيعت و انسان طلب می‌کرد که نمی‌توانست آنرا در تعاليم اخلاقی و اجتماعی اسلام سُـنتـّی پيدا نمايد.
گسترش دانشگاهها و مراکز عالی آموزشی، ورود تکنولوژی و رونق دانش مدرن، نشر عقايد متفکران اروپائی و فروريختن بسياری از دُگـم‌ها و باورهای مذهـبی، ضمن اينکـه موقعيت اجتماعی و سلـطهء ديـرپای روحانيون سُـنتـّی را با خطر جدّی روبرو ساخت، باعث شد تا نسل جوان (خصوصاً روشنفکران و دانشجويان) به مطالعهء آثار مارکسيستی و ماترياليستی جلب و جذب شوند. اين جريان، که در طول سال‌های پس از رضا شـاه (۱۳۲۰- ۱۳۳۲) نيرومنـد بود، پس از رفـرم ارضی-اجتماعی سـال‌هـای ۴۰ قـوی‌تر گرديد. حُجّت‌الاسلام سيد محمد خاتمی (وزير ارشاد اسبق و رئيس جمهور کنونی رژيم اسـلامی) در اين باره يادآور می‌شود: «مدارس جديد (دانشگاهها) پايگاه‌های روشنفـکری الحادی برای بـرداشتن آخرين مقاومت دين در مـقابل تفکر و تمدن ضد دينی و ضد خدائی استکبار شـرق و غـرب بود و قـهـرمان اين صحنه‌ها و اين پايگاه‌ها، روشنفکران بی‌دين، غرب‌زده و مُـلحد... بودند». [۱۹]
نفـوذ عـقايد مارکسيستی در اين دوران سبب پيـدايش و پـرورش نسـل جديـدی از مارکسيست‌های ايرانی گرديد که گـروه بيـژن جزنی و سپس گروه امير پـرويز پـويان و مسعود احمد زاده (از شاگردان اولـيه کانون نشر حقايـق اسلامی) از آن جمله‌اند. عـقـايد مارکـسيـستی وماترياليستی در اين دوران، بخصوص بر بخش مهـمی از انقـلابيـون مـذهـبی تاًثير اساسی گذاشت. اين تاًثيـر را می‌تـوان در عـقـايد نخستين بنيان‌گذاران سازمان مجاهدين خلق (سعيد محسن، محمد حنيف‌نژاد، ناصر صادق و...) نيـز مشـاهده کرد. [۲۰]
تاثيـر ايـن عقايد بر بخش عمده‌ای از کادرها و اعضای مرکزی سازمان مجاهدين خلـق، بعـدها به انشعاب بزرگ سال ۵۴ و مـوجب پيـدايش مجاهـدين مارکـسيـست (سازمان پيـکار) شد. دکتر شريعتی در همين دوران –ضمن تبليغ "بازگشت به خويش" (يعنی اسلام) ـ تاکيد می‌کند: «بطور کلی مُدرنيسـم و مارکسيسـم در دو جبهه و از دو سوی مختـلف، آنچه را که شخصيت وجـودی يا خويشتن تاريخی ملـت‌ها می‌ناميم، مورد هجوم قرار دادند». [۲۱]
حجت‌الاسـلام محمد خاتمی نيز، ضمن يادآوری رونق مارکسيسم در اين دوران و ضعف وزبونی اسلام در ميان اقـشار تحصيـل کـرده و دانشگاهی می‌نويسد: «دانشگاه‌ها، مرعوب هياهوی تبليغی الـحـاد بودنـد –بويژه الحاد مارکـسيستی– بچه‌های مسلمان ما در دانشگاه‌های ايران قاچاقی زندگی می‌کـردنـد». [۲۲]
همه اين عوامل باعث شدند تا از يکطرف، رژيم شاه برای مبارزه با "خطر کمونيسـم" با تشکيل "سپاه دين"، به تقويت اسلام و شريعتمداران و توسعه مساجد و ديگر مراکز مذهبی بپردازد، و از طرف ديگـر: موجب گرديدند تا متفکران و روشنفکران اســلامی از حوزه‌ها و حُجره‌های خويش بيرون خزيده، با استفـاده از مُـتـون و منابع ابتدائی (مثل "اصول مقدماتی فلسفه") به نقد مارکسيسم و ماتريالـيسم بپردازيد. پيدايـش انجمن‌های اسلامی نهضت آزادی (به رهبری مهندس مهدی بازرگان و آيت الله طالقانی)، کانون نشر حقايق اسلامی (به سرپرستی محمد تقی شريعتی) حسينيه ارشاد (به سر پرستی مرتضی مطهری و دکتر علی شريعـتی) در اين راستا بوده و لـذا -تا مدت‌ها– فعاليت‌های آنها با نظر مسـاعد رژيم شاه همراه بود. [۲۳]


۲– خصـلـت ضـد غــربــی
اسلام و حکومت اسلامی– اساساً– يک نظام ايدئولوژيک است. در اين نظام، انسان‌ها تنها با ارزش‌های ايدئولوژيک ارزيابی و داوری می‌شـوند. اعـتقـاد به مذهب –بعنوان يک استراتژی و يک ايمان– و عقيده به اسلام –بعنوان يک ايدئولوژی– همهء ارزش‌های انسانی و اجتماعی را تحت‌الـشعاع خود قرار می‌دهنـد. بنابراين: اصالت اسلام بعنوان يک حقيقـت برتر، انحصارگـرائـی، خودبينی و تمام‌خواهـی (Totalitarisme) جوهر ذاتی چـنـيـن نـظـام و تفکری است.
برخورد نظريه‌پردازان "اسـلام راستين" با فرهنگ و تمدن غـرب نيز از خصلت خـودخواه و خودگـرای نظام اسـلامی بـر می‌خيزد. تقريباً همـهء آنان (خصوصاً دکتر علی شريعـتی) آنجا که مدنيت، آزادی، دموکراسی و ديگر ارزش‌های اجتماعی-سياسی غرب مطرح است يا به انکار می‌پردازند و يا بـه اقـتـبـاس و استـسلام (يعنی اسلامی کردن مفاهيـم فـلسفی، سياسی و اقتصادی غرب).
نخستيـن نظـرات مُـدوّن دربـارهء غـرب را می‌توان در کتـاب "غرب‌زدگی" جـلال آل احـمد جـستـجـو کرد. اين کتـاب، در حـقـيقـت مانيفـست روشنفکران اسلامی ايران در برخورد با تمدن و فرهـنگ غرب است.
جلال آل احمد پس از سرگشتگی‌های سياسی-فـلـسفـی، سرانجام به تفـکـرات اسلامی بازگـشت. او "بعنوان مدافع کليّت تشيّـع اسلامی" [۲۴] کوشيد تا عقـل ستيزی خود را در لفافهء غـرب‌ستيزی و دشنام بـه روشنفـکـران غـيرمـذهـبی (بعـنوان غربزدگان) بپـوشانـد و از اين طريـق، ضرورت "بازگشت به خويش" (يعنی بازگشت به فـرهنگ تشـيّع) را در جامعـهء در حال تحـّول ايران، توجيه و تـبليغ نـمايـد. آل احمـد ضمن درک نادرست از آزادی و دمـوکـراسی غـربی و تقـلـيل احزاب سياسی اروپا تا حد «منبرهائی برای تظاهرات مالـيخولـيا آميز ِ آدم‌های نامتعـادل» و ضمن ابراز تاسف از اينکه «ما نتـوانسته‌ايم شخصيت فـرهنگی–تاريخی خودمان را در قبال ماشين و هجـوم فـرهنگ غـرب حفظ کـنيم»، «روحانيت ايران را آخرين برج و باروی مقـاومت در قـبال فـرنگی» می‌دانست و بـرای تـدارک و تـداوم اين مـقاومت علـيه فـرهـنگ و تمدن غرب، "وحدت روحانی و روشنـفـکـر" و "تـدريس قصص مذهّبی و ملی در مدارس" را توصيه می‌کرد. [۲۵]
با چنين برداشتی از غرب و غـربزدگی است که دکتر شريعتی نيز ضمن تاکيد به "هجوم مدرنيسم به شخصيت وجودی يا خـويشتـن تاريخی‌مـان" کـوشش می‌کند تا "نسـل ما را از آن خـيرگی و خـودباختگـی و احسـاس حقارت در بـرابر تمدن غرب" رهائی بخشـد. [۲۶]
دکـتر شريعـتی در سـال‌های ۱۹۶۰ (در اوج جنبش دانشجوئی و روشنفکری فرانسه) تحصيلات عالـيهء خويش را در دانشگاه‌های پاريس به پايان رسانيد و بنابراين طبيعی بود که وی درک روشن‌تری از فرهنگ و تمدن غـرب (خصوصاً فـرانسه) داشته باشد. اما او –متاًسفـانه– بسان آخوندی که به‌هـر حال از حُـجـرهء قديمی و سنتـّی خـويش بيـرون خـزيده، در اولـين برخـورد با غـرب و ارزش‌های علمی، عقـلی و مادی آن، واکـنشی شرم‌آلـود و ارتجاعی ابراز می‌کند. دکتر شريعـتی براساس دگم های ايمانی و اصول اعـتقـادی خويش– که به عـقـيدهً او: «حقايقی ثابت و لا يـتغّـيـر است» [۲۷] بـا پـيشداوری، به داوری ارزش‌های عقلی، مادی و فردی غرب می‌پردازد و می‌نويسد: «برای مصونيّت از ميکرب غربزدگی... و برای نيرومند شدن در برابر هجوم ارزش‌های عقلی، مادی و فردی غرب، خود را با حکايات مـثنوی (مولانا) واکسـينه کردم». [۲۸]
اين "پرهيز" يا "واکسيناسيون فرهنگی" از اين اعتقاد دکتر شريعتی ناشی می شد که: "نهضت تشَبهّ به غربی (غربزدگی) هـمچون طـوفانی، برج و بـاروی تعـصّب را که بزرگـترين و قوی‌ترين حـفاظ‌هـای وجـود ملـت‌ها و فرهنگ‌ها بود، فرو ريخت و راه برای نـفوذ غـربی و ويـرانی ارزش‌های تـاريخی و سنـّتی و اخلاقی ملـت‌هـای شرقی باز شد و مـردم ما در بـرابـر آن بی دفاع ماندنـد". [۲۹]
بـرای بسيـاری از نظـريـه‌پـردازان "اسـلام راستين" فـرهـنگ و تـمـدن غـربی مقوله‌ای "فـاسد"، "گـمراه‌کننده" و "ضـداخلاقی" است. آنها، آزادی و مـدنيّـت غرب را تنهـا در "روابـط جنـسی"، "آزادی شهـوات"، "آزادی همجنس‌بازی" و "مجالـس شب‌نشينی و رقص" خلاصه کرده و نتيجه می‌گيرند که: «جامعهء متمدن امروزی (يعنی غرب) جامعه‌ای است منحط، فاسد و مُـتعفّن» و لذا بر اخلاقيات و ارزش‌هـای اسلامی تاکيد می‌کنند.
[۳۰]


۳– ولايــت فـقـيـه (رهـبـر) و اسـتـقــرار يـک ديـکـتـاتــوری تـوتـالـيـتــــر
( فـاشـيـســم و استـالـيـنـيـسـم )

آزادی و دموکراسی در نظام اســلامی
امامت، امُـت و جامعهء بی‌طبقهء توحيدی
اسلام مـانند ديگر اديان سامـی، اساساً يک دين خدا سالار است و انسان‌ها –در تحليل نهائی– يا "عبدالله (بنده خدا) هسـتند يا "اغنام الله" (گوسفندان خدا).
تصوير خدا در قرآن، تصوير يک فرمانـروای مطلق قـبايل پدرسالار است و ضرورت وجودی ظهور پيغـمبران؛ گمراهی، ضلالت، طفـوليت و نادانی انسان‌ها و نـياز فـطری آنان بـه يک هدايت کـننده و پيشـوا (رسـول و امام) می‌باشـد. مسئـله "خـداگونگـی انسان" در قــرآن [۳۱] و خليفه خدا بودن انسان بر روی زمين [۳۲] که مستقيماً از تورات اخذ و اقـتـبـاس شده است [۳۳]، در اسلام و خصوصاً در شيعه نه بر "نوع انسان" بلکه ناظر بر "فرد" (يعنی پيغمبر، امام و ولی فقيه) می‌باشد. در چنين ديدگاهی، پيغـمبر و امام چونان پدر يا شبانی است که از طرف خـدا، رسالت و ولايت (سرپرستی) دارد تا خيل عظيم گلـّه‌های انسانی را از ورطه ضلالت و جهالت، بسـوی کمال هدايت کند.
مرگ حضرت محمـّد (در سال ۱۱ هـجـری /۶۳۱م) و مـشخـص نبـودن جانشين او، اخـتلافات و منازعات فراوانی را در جامعهء اسلامی آن زمان بدنبال داشت. از يکطرف: ابوبکر، عمر، عثمان و ديگران (بعـنوان شيوخ و بزرگان قريش و اصحاب نـزديک پيغـمبر) و از طرف ديگر: حضرت علی (به عنوان داماد و وارث پيغمبر) کشمکش‌های شديدی را برای تصاحب قدرت سياسی-مذهبی آغاز کردند. اکثريت مسلمانان، ابـوبکـر را بعنوان خليفهء اول در نظــر داشـتند، در حاليکه علی و گروه قليلی از ياران او، با استناد به گفتهء مـحمـد در "غـديـر خـُم" (هر کس من مولای اويم، عـلی مولای اوست) معتقد به وصايت پيغمبر جـهـت انـتصاب علی بـه خـلافت (امـامت) بودند. [۳۴] در جريان سقيفه، گروهی معتقد به انتخاب خليفه از طريق اجماع مسلمين بودند، در حاليکه گروه اندکی، خلافت (امامت) را مبتنی بر اصل وصايت، موروثی و مختص به خاندان پيغمبر (علی) می‌دانستند. [۳۵]
بدين ترتيب: شيعـه با نـفی اصل انتخاب و ارادهء اکثـريت مـردم و با اعتقاد بـه اصل وصـايت و انتـصاب، فـلسفهء سياسی خود را مبنی بر الهی و موروثی بودن امامت (خلافت) در خاندان علی –در طول دوازده نسل– اعـلام می‌کند. بعبارت ديگر: تـداوم و استمرار رهبری پيامبر را –در طول دوازده نسل– دوازده امام بعهده دارند که "از بالا" و از طرف فرماندهی انقلاب اسلامی و نخستين ايدئولوگ نهضت (يعنی حضرت محمد) بر اساس وصايت، تعيين شده اند که آخرين آنان امام دوازدهم است كه تا قيامت، رهبری جامعهء اسلامی را بر عهده دارد... وصايت اينست، مردم بايد به اين وصيت عـمل کنند، مردم بايـد زمـام خود را به دست "ولی" بدهند وگرنه به گمراهی افتاده‌اند... امامت (خلافت)، منصبی است الهی و نه شورائی و انتخابی... امامت يک حـق ذاتی است ناشی از ماهيت خود امام نه ناشی از عامل خارجی ِ انتخاب... [۳۶]
بنابراين: فلسفهء سياسی شيعه –بطور آشکار– ماهيّت تبعيض نژادی و برتری قومی و ارثی خود را –با انحصار حق حکومت در خاندان علی در طول دوازده نسـل– به نمايش می‌گذارد. در اين فلسفه، پيغمبر يا امام چونان "پدر" يا "شبان"ی است که از طرف خدا رسالت و ولايت (سرپرستی) دارد تا گلّه‌های انسانی را از ورطهء ضلالت و جهالت بسوی کمال (نه سعادت) هدايت کند. در اين ديدگاه، نادانی، طفوليّت فکری و گمراهی اکثريت مردم جامعه –بعنوان يک واقعيت– امری مسلم و پذيرفته شده است. قرآن در بيش از ۲۰ مورد اکثريت مردم را "جاهل و نادان" (و اکثـَرهـُم لايعلـمون) می‌داند و در بيش از ۱۹ مورد اکثريت مردم را "بی‌خرد و بی‌عقل" و "فاسق" معرفی می‌کند و در موارد متعددی آنان را "نا سپاس" و "فاسد"، "گمراه"، "منکر حق" و "گمراه کننده" می‌نامد. بنابراين به پيغمبر توصيه می‌شود که از آراء و خواست اکثريت مردم، پيروی مکن زيرا «اگر از اکثريت مردم پيروی کنی، آنان ترا از راه حق و حقيقت منحرف می‌سازند». [۳۷]
اعتقاد به گمراهی، نادانی و طفوليت فکری اکثريت مردم بعنوان برجسته‌ترين ويژگی تشيّع [۳۸] جوهر اعتقادی همهء نظريه‌پردازان "اسـلام راستين" است. در آراء اين نظريه‌پردازان، اکثرت مردم بعنوان "گلـّه"، "کودک خردسال" و "راس‌ها" (الاغ و گاوها) تصّور شده‌اند. آيت‌الله خمينی تاکيد می‌کند: «مردم، جاهل و ناقصند و نيازمند کمال‌اند و ناکاملند...» [۳۹] بنظـر آيت‌الله سيد صادق روحانی نيـز: "اکثريت مردم نادان و ناقص و محتاج و غير کاملند... و نمی‌توانند خـير و شر را تشخيص دهند...» [۴۰]
دکتر علی شريعتی نيز در توجيه انتصابی بودن امام (پيشوا) و عدم اعتبار آراء اکثريت مردم، ضمن منحط ناميدن اکثريت مردم جامعه، آنان را به گوسنفدانی تشبيه می‌کند که فاقد عقل و اراده‌اند. او با اين پيشداوری کوشش می‌کند تا در بارهء ضرورت ماهيت ضد دمکراتيک حکومت اسلامی داوری نمايـد: «جهل توده‌های عوام مقلد ِمنحط و بنده‌واری که رای‌شان را به يک سواری خوردن يا يک شکـم آب‌گوشت به هر که بانی شود، اهداء می‌کند و تازه، اينها، غير از آراء اسير گوسفندی است... آراء رأس‌ها (الاغ ها و گاوها)... رهبری نمی‌تواند خود، زادهء آراء عوام و تعيين شـدهء پسند عموم و برآمده از متن تودهء منحط باشد..." [۴۱] وقتی اکثريت مردم جامعه، ناقص، نا آگاه، کودک و گوسفند قـلمداد شوند، لازم می‌آيد که راهنما، شبان، ولی يا سرپرستی آنها را رهبری و هدايت نمايد تا: «در پرتو هدايت او، اُمّت (جامعه) حرکت و جهت حرکت خويش را گم نکند». [۴۲]
چنانکه گفته‌ايم اصل "ولايت" (سرپرستی) و اعتقاد به عدم رشد عقلی، ناقص بودن، طفوليت فکری و نادانی اکثريت مردم جامعه متاثر از قرآن است. در قرآن بيش از ۲۳۵ بـار واژهء "ولاء" و "ولايت" و اشتقاقات آن تکرار شده است. در حقـوق مدنی نيز مواد مربوط به ولايت قهری پدر، حَجر و قيمومّيت (قيّم ِصغار، اشخاص غير رشيد و مجانين) مصاديقی از نظريهء "ولايت" (سرپرستی) می‌باشند. [۴۳]
آيت‌الله خمينی با تاکيد بر نادانی و نقصان اکثريت مردم جامعه، وجود "ولی" و "قـّيم" را بـرای سرپرستی امور جامعه، امری لازم و ضروری می‌داند. به عقيدهء او: «قـّيم ملت با قـّيم ِصغار از لحاظ وظيفه و موقعيت هيچ فرقی ندارد». [۴۴]
مرتضی مطهری نيز تاکيد می‌کند: «امامت و پيشوائی، نوعی ولايت است، زيرا نوعی حق تسلط و تدبير و تصّرف در شئون مردم است». [۴۵] با چنين اعتقادی است که "اسلام –بدون استثنا– در همهء شئون ِ افراد مجتمع انسانی مداخله می‌کند». [۴۶]
اعتقاد به "ولايت" اساسی‌ترين اصل در باورهای شيعه است بطوريکه بسياری از متفکرين شيعی آنرا "فطری"، "غير قابل الغاء و تغيير" و "اهمال‌ناپذير" می‌دانند که "برای هميشه در جامعهء اسلامی بايد زنده باشد". [۴۷] بقول دکتر شريعتی: «قبول و ارزش همهء عقايد و اعمال دينی، منوط به اصل ولايت است». [۴۸]
بر اصل "ولايت" خواهد بود. در اين ديدگاه: محمد، هم رسول خداست، هـم امام است و هم "ولی" (سرپرستِ) امُـتّ، و آمده است تا جامعه (امّت) را از ضلالت و جهالت رهائی بخشد. بعداز پيغمبر، وظيفهء رهبری و رسالت از منبع الهی به جانشينان پيغمبر، يعنی امامان شيعه در دوازده نسل و سپس به جانشينان آنان (فقها) تفويض می‌شود.
امام (پيشوا) متعهد نيست که همچون رئيس جمهور آمريکا مطابق ذوق و پسند مردم عمل کند زيرا –قبلاً و فطرتاً– اکثريت مردم جامعه، ناقص و نادان‌اند. او تعهدی ندارد که برای خوشی، شادی، رفاه، سعادت و نـيک‌بختی افراد جامعه کوشش کند. در نظر امام، سعادت و شـادمانی جامعـه، امری فـرعی و حتی پوچ و مسخره می‌نمايد. او تنها متعهد است که هر چه زودتر جامعه را بسوی "کمال" رهبری کند، حتی اگر اين "کمال" به قـيمت رنج افراد و عليرغم ميل و اعتقاد آنان باشـد، بقول دکتر شريعتی: «مسئوليت امام، ايجاد يک انقلاب شيعی است... مسئوليت گستاخ بـودن در برابر مصلحت‌ها، در برابر عوام (مردم) و پسند عوام و بر ذوق و ذائـقه و انتخاب عوام شلاق زدن. رسالت سنگين رهبری (امام يا پيشوا) در راندن جامعه و فرد از آنچه هست بسوی آنچه بايد باشد به هر قيمت ممکن، بـر اساس يک ايدئـولـوژی ثابت... اگر اصل را در سياست و حکومت به دو شعـار ِ رهبری و پيشرفـت –يعنی تغيير انقلابی مردم– قرار دهيم آنوقت انتخاب اين رهبری بوسيله افراد همين جامعه، امکان ندارد زيرا افراد جامعه هرگز به کسی رأی نمی‌دهند که با سُـنت‌ها و عادات و عقايـد و شيوهء زندگی رايج همهء افراد آن جامعه، مخالف است... کسی که با کودکان (يعنی مردم) به سختی رفتار می‌کند و آنها را در يک نظم دقيق متعهد می‌کند و به آنها درس جديد تحميل می‌کند، مسلماً رأی نخواهد آورد... امام مسئول است که مردم را بر اساس مکتب (اسلام) تغيير و پرورش دهد حتی عليرغم شمارهء آراء ... رهبری بايد بطور مستمر، به شيوهء انقلابی –نه دموکراتيک– ادامه يابد ... او هرگز سرنوشت انقلاب را بدست لرزان دموکراسی نمی‌سپارد». [۴۹]
ديگر متفکران "اسلام راستين" نيـز تاکيد می‌کننـد که: «در حکـومـت اسلامی اگر تعـيين حاکم از راه مراجعه به آراء مردم باشد، قطعاً اکثريت آنها به کسی که مخالف عادات و عقايدشان است رای نخواهند داد. و از آنجا که اسلام برنامهء انقلابی دارد، لذا تعيين حاکم به نحو دموکراسی کذائی و مصطلح مفهومی ندارد زيرا برنامه‌های اسلام همه انقلابی و با رعايت عقل طراحی شده و غالباً با تمايلات نفسانی و لذات حيوانی افراد مغاير است، لذا نمی‌شود حکومت اسلامی، دموکراسی باشد...» [۵۰]
بنابراين: آنچه حکومت اسلامی را از ساير حکومت‌ها جدا می‌کند، مسئله حاکميت و منشاء آن است: در حکومت‌های مبتنی بر دموکراسی، اکـثريت مردم حاکميت دارند و از قوانين و حکومتی اطاعت می‌کنند که خود ايجاد و انتخاب کرده‌اند، اما در حکومت اسلامی (در هر شکل و نام آن) بـدليل جهل و گمراهی و نقصان طبيعی مردم، وضع قوانين و حاکميت از انسان‌ها سلـب و بـه خدا و سـپس به نمايندگان او (پيغمبر، امامان و فقها) تفويض می‌شود.
فلسفه و ماهيت رژيم سياسی در همهء انواع حکومت‌های اسلامی (از خمينی تا مجاهدين) مبتنی بر اصالت رهبر است. در اين فلسفه، امام، انسان مافوق و پيشوا است. اَبَرمردی است که جامعه را سرپرستی، زعامت و رهبری می‌کند. دوام و قوام جامعه بوجود امام بستگی دارد. امام، عامل حيات و حرکت امت (جامعه) است. وجود و بقای امام است که وجود و بقای امّت را ممکن می‌سازد. امام، "پيشوا" است تا نگذارد امّت به بودن و خوش بودن و لذت‌پرستی تسليم شود و بالاخره پيشوا است تا در پرتو هدايت او، امّت –چونان گوسفندی– حرکت و جهت حرکت خويش را گـُم نکند. [۵۱]
با چنين اعتقادی است که مجاهدين خلق نيز تاکيد می‌کنند: «رهبری، مطلقاً، هيچ تعيـّنی به سمت پائين (توده‌ها) را نمی‌تواند بپذيرد، تعيـّن اورا الزام مـشخص ايدئولوژيک–سياسی سازمانش مشخص می‌کند. يک درجه پائين آمدن از اين، محتوای مسئوليت رهبری را مخدوش می‌کند». [۵۲]
مسألهء ولايت فـقيه بر اساس آيهء ۵۹ سورهء نساء قرار دارد. در اين آيه، قرآن به مسلمانان تأکيد می‌کند که: «اطـيـعـُوالـلـه و اَاطـيـعـُـوا الـرسُـولَ وَ اوُلـیَ الاَمـر مـنـکــُم» (يعنی: خدا و رسول خدا و جانشينان وی را اطاعت کنيد.)
فقها و مفسرين شيعـه "اوُلی اَلاَمر" را ناظر بر امامان شيعه و جانشينان آنان (فقها) می‌دانند. بنظر آيت‌الله خمينی: «رسول اکرم(ص) در رأس تشکيلات اجرائی و اداری جامعهء مسلمانان قرار داشت، بعد از رسول اکرم، ائمه اطهارند که متصدی اجرای احکام و برقراری نظامات اسلامی باشند و پس از آنها فقهای عادل علمدار اين مقامات هستند... فقها از طرف امام(ع) حُجّت بر مردم هستند. همهء امور و تمام کارهای مسلمين به آنان واگذار شده است؛ در امر حکومت، تمشيت امور مسلمين تا اخذ و مصرف عوايد عمومی. از آنجا که فقها، امُنا رسُـل هستند بايد رئيس ملت هم باشند... خلاصه، اجرای تمام قوانين مربوط به حکومت به عهدهء فـقهاست از گرفتن خـُمس و زکات و صدقات و خيريه و خراج تا اجرای حدود و قصاص و... حفظ مرزها و نظم شهرها... و اين مسلم است که "الـفـُـقها حـُکامّ عـَلی الـسلاطين"...» [۵۳]
دکتر علی شريعتی نيز در بارهء نقش سياسی امام و ولی فقيه معتقد است: «امام در کنار قدرت اجرائی نيست، هم‌پيمان و هم‌پيوند با دولت نيست، نوعی همسازی با سياست حاکم ندارد. او خود مسئوليت مستقيم سياست جامعه را داراست و رهبری مستقيم اقتصاد، ارتش، فرهنگ، سياست خارجی و ادارهء امور داخلی جامعه با اوست يعنی امام، هم رئيس دولت است و هم رئيس حکومت و... شيعه پيروی از امام را بر اساس آيهء «اطـيـعـُوالله و اَاطـيـعـُـوا الـرسُــولَ وَ اوُلـیَ الاَمـر مـنـکـُم» توصيه می‌کند و امام را "ولی اَمر" می‌داند که خدا اطاعتش را در رديف اطاعت از خود و اطاعت از رسول شمرده است و اين تقليد نيز برای رهبری غير امام که نايب اوست در شيعه شناخته می‌شود [زيرا که] اَلـعُـلما حـُکّـام علی الـنّـاس». [۵۴]
مجاهدين خلق نيـز ضمن تکرار سخن شريعتی، در بارهء اهميت رهبری و لزوم تقليد تأکيد می‌کنند: «با وجود عامل هدايت‌کننده و سازمان پيشتاز، اختياری برای توده‌ها و افراد جامعه بجا نمی‌ماند که خلاف رهنمودهای او، مسير ديگری را برگزينند. آگاهی پيشتاز ( يا امام و رهبر) به او ولايتی اعطاء می‌کند که سراسر جامعه را در بر گرفته و در برابر آن، افراد جامعه، مکلـّف به اطاعت و گردن‌گذاری هستند... توده‌های مردم بايستی از دستورهای اين رهبر، اطاعت و پيروی کنند، يعنی: تقليد». [۵۵]
روشن است که در اين "تقليد"، هرگونه تفکر، تعقـّل و ترديدی ممنوع و حتی گناه کبيره خواهد بود. در چنين شرايطی، ايمان به سلطه با سلطهء ايمان در هم می‌آميزد و لذا: کنجکاوی کردن و اما گفتن خطرناک است، بقول دکتر شريعتی: «بايد اطاعتی کورکورانه و تشکيلاتی داشت... اين معنای تقليدی است که در تشيع وجود داشت و همين تقليد نيز برای غير امام (ولی فقيه) که نايب اوست در شيعه شناخته می‌شود. تقليد نه تنها با تعقل ناسازگار نيست، بلکه اساساً اقتضای عقل، تعـّبد و تقليد است».
[۵۶]
بنابراين: امام يا ولی فـقيه "اگر فرمان داد که فلان محل را بگيريد، فلان خانه را آتش بزنيد، فلان طايفه را که مُضـّر به اسلام و مسلمين و ملت‌ها هستند، از بين ببريد، (نه تنها حکم به عدل فرموده بلکه) بر همه لازم است که از او اطاعت کنند... هر کس تخلـّف کند، خداوند بر او احتجاج خواهد کرد". [۵۷]

ادامه دارد...

* * *
افزوده‌ها و يادداشت‌ها:
۱- نگاه کنيد به: ايدئولوژی نهضت مشروطيت ايران، فريدون آدميت، صص ۴۱۲-۴۱۳ و ۴۱۶؛ لوايح، شيخ فضل‌الله نوری، صص ۱۶ و ۱۷ و ۱۸ و ۱۹.
۲- دستورنامهء حزب سوسيال دمکراتهای ايران - اسناد جنبش کارگری، سوسيال دموکراسی و کمونيستی ايران، ج ۱، ص ۴۳. همچنين نگاه کنيد به: تعهدنامهء جمعيت اجتماعيون - عاميون، اسناد جنبش کارگری ...، ج ۳، ص ۱۲.

۳- مردم، ارگان مرکزی حزب تودهء ايران، شمارهء ۶۲، اول تيرماه ۴۲.
۴- مردم، شماره ۱، دوره پنجم، ۱۵ خرداد ۴۳. همچنين نگاه کنيد به مقاله ب. کيا: حزب توده ايران و روحانيت مبارز (بمناسبت سالگشت جنبش ۱۵ خرداد ۴۲)، دنيا، شماره ۳، ۱۳۵۹، صص ۱۱۱-۱۲۳.
۵- ما و روحانيت مترقی، انتشارات حزب توده ايران، ۱۳۵۸؛ مقاله «سوسياليسم و اسلام»، احسان طبری، در: دنيا، شماره ۶ و ۷، مهرماه ۱۳۵۷ و مقايسه کنيد با مقاله نورالدين کيانوری در: دنيا، آذرماه ۱۳۵۵، صص ۶-۷.
۶- دنيا، شماره ۳، سال ۱۳۵۸، صص ۱۲ و ۱۳ و مقايسه کنيد با مقاله «نگرشی نو از ديدگاه اسلام و تشيـّع»، رحيم نامور، دنيا، شماره ۱، مرداد ۵۸.
۷- مارکسيسم اسلامی يا اسلام مارکسيستی، بيژن جزنی، مقدمه راه فدائی، ص ۶، مقايسه کنيد با نظر جلال آل احمد در همين باره: در خدمت و خيانت روشنفکران، ج ۲، صص ۶۹-۷۰.
۸- دفاعيات خسرو گلسرخی در دادگاه نظامی شاه، بهمن ماه ۱۳۵۲. مقايسه کنيد با مقاله «زندگی و پيکار علی»، احسان طبری، در: دنيا، شماره ۱، مردادماه ۱۳۵۸ و نيز مقاله م. ح. روحانی: جان گرانبهائی که حسين در راه خلق بر کف نهاد: دنيا، شماره ۴، سال ۵۸، صص ۵۷-۶۳.
۹- در مورد شخصيت و مواضع سياسی-طبقاتی حضرت علی و امام حسين نگاه کنيد به: اسلامشناسی ۲ (پندار يک «نقد» و نقد يک پندار)، علی ميرفطروس، صص ۳۵-۳۷ و ۴۹-۵۳ و ۷۶-۸۰ در مورد شخصيت واقعی سيدعبدالله بهبهانی در نهضت مشروطيت، نگاه کنيد به: حيات يحيی، دولت آبادی، ج ۲، صص ۱۰۶ و ۱۰۷ و ۱۵۰ و ۲۱۹ و ۲۲۰ و ...
۱۰- نگاه کنيد به: غرب زدگی، ص ۷۸؛ در خدمت و خيانت روشنفکران، ج ۲، صص ۵۵ و ۵۶ و ۶۳ و ۶۶ و ۶۸ و ۲۳۲ مقايسه کنيد با نظر دکتر شريعتی درباره آيت الله خمينی بازشناسی هويت...، ص ۲۴۵. آل احمد در ديدار با شريعتی، اين ديدار را مثبت می نامد و از اينکه در رابطه با مسائل روشنفکری ايران با دکتر شريعتی «راه مشترکی» را دنبال می‌کند، ابراز خوشحالی و رضايت می‌نمايد. نگاه کنيد به: خدمت و خيانت روشنفکران، ج ۱، صص ۲۱۰-۲۱۱.
۱۱- نگاه کنيد به: خسی در ميقات، انتشارات رواق؛ همچنين به نامه جلال آل احمد به آيت‌الله خمينی از بيت‌الله الحرام (مکه) به‌سال ۱۳۴۳ که در آن خود را «فقير گوش بزنگ و بفرمان و فرمانبردار» ناميده است: روزنامه رسالت، سه شنبه ۲۴ آبان ماه ۱۳۷۳.
۱۲- اصول فلسفه و روش رئاليسم، سيد محمد حسين طباطبائی، مقدمه مرتضی مطهری، ص کحا
۱۳- در اين باره نگاه کنيد به: احيا فکر دينی، مرتضی مطهری؛ علل گرايش به ماديگری (ماترياليسم)، مرتضی مطهری، اصول فلسفه و روش رئاليسم، سيد محمد حسين طباطبائی؛ رهبری نسل جوان، مرتضی مطهری؛ اسلام جوان، مهندس مهدی بازرگان؛ رنسانس اسلامی، دکتر علی شريعتی، مذهب عليه مذهب، دکتر شريعتی؛ از کجا آغاز کنيم، دکتر شريعتی؛ پدر و مادرها، ما متهميم، دکتر شريعتی؛ سير تحول تدريجی قرآن، مهندس مهدی بازرگان و ... جالب است که دکتر علی شريعتی کتاب سير تدريجی تحول قرآن را «کشفی همسنگ کشف اسحق نيوتن» می‌داند. در اين کتاب، «وحی بودن قرآن به همان اندازه بديهی می‌نمايد که علمی بودن طبيعت»!! نگاه کنيد به: شيعه يک حزب تمام، ص ۸۱، م. ، ۷.
۱۴- امت و امامت، دکتر علی شريعتی، صص ۴۷۰-۴۷۱، م. آ.۲۶؛ اسلامشناسی، ج۲، صص ۵۶-۵۷ م.آ.۱۷، ياد و يادآوران، ص ۱۷۸، م.آ.۷.
۱۵- جهت‌گيری طبقاتی در اسلام، دکتر شريعتی، ص ۲ و ۳. همچنين نگاه کنيد به: اسلام و مالکيت، سيد محمود طالقانی، صص ۲۲۳ و ۲۲۴؛ مالکيت، کار و سرمايه از ديدگاه اسلام، دکتر حبيب‌الله پايدار، صص ۹۷ و ۲۱۷ و ۲۳۱-۲۳۲ و ۲۶۲ و ۲۶۳-۲۶۴؛ جزميت فلسفه حزبی، ابوذر ورداسبی، صص ۱۴۴ و ۱۵۸ و ۱۶۸؛ نشريه مجاهد، شماره ۲۷۶، ص ۲۰، مقاله محمدعلی توحيدی.
۱۶- نگاه کنيد به: کيهان فرهنگی، شماره سوم، خردادماه ۶۳، ص ۳۷. سيداحمد خمينی درباره نقش دکتر شريعتی در پيدائی حکومت اسلامی تأکيد می‌کند: «پدر من (آيت الله خمينی) برای مردم و انقلاب چيزی نداشته و کاری نکرده است، همه از آنِ شريعتی است...» موحدين انقلابی (هواداران مکتب دکتر شريعتی) اطلاعيه ۲۹ دی ۶۴، ص ۲، نقل از صفحات شورا، نشريه مجاهد. مقايسه کنيد با نظر مهندس عزت الله سحابی و دکتر عبدالکريم سروش درباره شريعتی: کيان، شماره ۳۷، ص ۴۸.
۱۷- دکتر شريعتی درباره ماهيت اختلاف خويش با روحانيون سنتی و آخوندهای حوزه علمه قم -به‌روشنی- تصريح می‌کند: «اختلاف من با او (آخوند) اختلاف پسر و پدری است در داخل يک خانواده... بنابراين کماکان انتقاد و پيشنهاد می‌کنم، اما در برابر بيگانه (يعنی: غيراسلامی‌ها، غيرمذهبی‌ها، کافرها و کمونيست‌ها) تسليم محض آنها (ملاها) هستم... من هميشه قوی‌ترين، مؤمنانه‌ترين و متعصبانه‌ترين دفاع را از روحانيت راستين و مترقی کرده‌ام، دفاع، نگاهبانی و جانبداری از اين جامعه علمی (يعنی حوزه علميه قم) وظيفه هر مسلمان مؤمن است... بزرگترين پايگاهی که می‌توان اميدوار آن بود که توده‌های ما را آگاه کند، اسلام راستين را به آنان ارائه دهد و در احياء روح اسلام عامل نيرومند و مقتدری باشد همين پايگاه طلبه و حوزه و حجره‌های تنگ و تاريک است. تذکار اين مطلب نه بخاطر مصلحت است چرا که خدا و خلق می دانند که تا کنون دروغی را بخاطر مصلحت نگفته بودم، نگفته‌ام و نخواهم گفت»، اسلامشناسی، ج۳، صص ۱۴ و ۱۵، م. آ۱۸؛ قاسطين، مارقين، ناکثين، صصص ۳۷۲ و ۳۷۴؛ م.آ۲۶. کلمات داخل پرانتز از ماست.
۱۸- نگاه کنيد به: پيرامون انقلاب اسلامی، مرتضی مطهری، صص ۴۰-۴۱؛ امت و امامت، دکتر علی شريعتی، صص ۴۶۵ و ۴۶۶ و ۴۷۲، م.آ۲۶؛ چه بايد کرد؟ دکتر شريعتی، صص ۳۷۹ و ۳۸۰ و ۳۸۴ م.آ.۲؛ لوايح شيخ فضل‌الله نوری، صص ۵۰ و ۵۲ و ۵۵؛ ولايت فقيه، آيت‌الله خمينی، صص ۱۰ و ۳۲ و ۵۲-۵۳؛ مصاحبه مهندس مهدی بازرگان، روزنامه کيهان، چهارشنبه ۴ بهمن ماه ۵۷؛ تبيين جهان، مسعود رجوی، دفتر اول، ص ۴۱؛ ديدگاههای مجاهدين درباره قانون اساسی دولت اسلام، صص ۱۳ و ۱۷ و ۱۹ و ۲۵ و ۲۸.
۱۹- کيهان هوائی، ۲۷ خرداد ۶۶، ص ۲۶؛ مقايسه کنيد با نظر دکتر شريعتی در: بازگشت به خويش، ص ۲۴۸، م. آ۲۷؛ سخنرانی آيت‌الله سيدعلی خامنه‌ای: کيهان هوائی، ص ۲۰، شماره ۷۹۹، ۲۷ مهرماه ۱۳۶۷. اين گزارش نظر محققانی را که کوشش می‌کنند فضای مذهبی حاکم بر انقلاب ۵۷ را بر سرتاسر تاريخ اجتماعی ايران معاصر تعميم دهند تا از اين طريق، «دينيـّت» و «اسلاميـّتِ فرهنگ ايران» را استتناج نمايند، مورد انکار قرار می‌دهد. در اين باره، سلسله مقالات بابک بامدادان (آرامش دوستدار) در: نشريه الفباء، شماره‌های ۱-۴ و نشريه زمان نو، شماره‌های ۱۰ و ۱۱ قابل ذکر است. اسناد تاريخی نشان می‌دهند که احزاب سياسی، نشريات و روزنامه‌های مهم، اتحاديه‌های کارگران، کشاورزان، زنان و کميته‌های اصناف در اين دوران -بطور کلی- فاقد خصلت مذهبی يا اسلامی بوده‌اند. انقلاب مشروطيت ايران نيز -در کليت خود- اساساً دارای فضا و هدف‌های غيرمذهبی بود، بطوری که ضمن اعدام يکی از بزرگترين مراجع اسلامی آن عصر (شيخ فضل‌الله نوری) توسط مردم، ديگر رهبران بزرگ مذهبی (مانند طباطبائی، بهبهانی و ...) نيز عموماً دنباله‌رو خواست‌های مردم بودند. در اين باره نگاه کنيد به: لوايح، شيخ فضل‌الله نوری، صص ۱۴-۱۶ و ۲۰-۲۲ و ۲۸-۳۲ و ۳۵-۳۷ و ۳۹ و ۵۵-۵۶ و ۵۸ و ۶۶؛ تاريخ بيداری ايرانيان، ناظم‌الاسلام کرمانی، بخش اول، صص ۳۰۶ و ۳۲۱؛ ايدئولوژی نهضت مشروطيت، فريدون آدميت، صص ۴۲۲-۴۲۳.
۲۰- نگاه کنيد به: اقتصاد، محمود عسگری‌زاده؛ شناخت، محمد حنيف‌نژاد، از انتشارات سازمان مجاهدين خلق.
۲۱- بازگشت به خويش، ص ۸۵.
۲۲- مقاله «تهاجم هنرمندانه به مبادی الحادی مدرن»: کيهان هوائی، ۲۷ خرداد ۱۳۶۶، ص ۲۶.
۲۳- مرحوم محمدتقی شريعتی يادآور می‌شود که: «مبارزه ما در کانون نشر حقايق اسلامی در سه جهت صورت می‌گرفت، بعبارت ديگر، ما به سه طريق مبارزه می‌کرديم، نخستين مرحله: در جريان اين مرحله از مبارزات در عين اينکه می‌کوشيديم بی‌پايگی مکتب کمونيسم و مارکسيسم را نشان بدهيم، در برابر، از اسلام سخن می‌گفتيم و ارزش‌های اسلام را مطرح می‌کرديم»، ويژه نامه استاد محمدتقی شريعتی، ضميمه ارشاد (نشريه هواداران انديشه دکتر شريعتی) شماره ۳۱-۳۳، خرداد ۶۶، ص ۳. مقايسه کنيد با: مدافعات مهندس مهدی بازرگان در دادگاه نظامی شاه، ص ۸۲ و ۱۲۲و ۱۲۴. همچنين نگاه کنيد به: فيلسوف و فيلسوف نماها، آيت الله مکارم شيرازی، قم، ۱۳۳۴. در مورد فعاليت‌های دکتر علی شريعتی با موافقت رژيم، نگاه کنيد به مقاله روشنگر دکتر جلال متينی (رئيس و استاد سابق دانشکده ادبيات مشهد و همکار دکتر علی شريعتی) در: ايرانشناسی، شماره ۲، ۱۳۷۳، خصوصاً صص ۳۸۳-۳۸۹.
۲۴- غربزدگی، ص ۷۸.
۲۵- نگاه کنيد به: کارنامه سه ساله، صص ۱۶۶-۱۶۷؛ غرب‌زدگی، صص ۲۸ و۳۵-۳۶ و ۱۰۲-۱۰۳؛ در خدمت و خيانت روشنفکران، ج۲، ص ۷۳.
۲۶- بازگشت به خويش، ص ۸۵؛ شيعه، صص ۳۵ و ۱۲۹، م.آ ۷.
۲۷- شيعه، ص ۱۷۸، م. آ ۷.
۲۸- اسلامشناسی، ۲، صص ۱۴۷-۱۴۸، م. آ ۱۷.
۲۹- همان کتاب، ص ۸۵.
۳۰- از جمله نگاه کنيد به: روابط اجتماعی در اسلام، سيدمحمد حسين طباطبائی، ص ۳۰؛ پيرامون انقلاب اسلامی، مرتضی مطهری، صص ۱۰۳-۱۰۴؛ مسئله حجاب، مرتضی مطهری، صص ۲۲۴-۲۲۵.
٣١- سوره حجر، آيه ٢٩.
٣٢- سوره بقره، آيه ٨٢.
٣٣- سفر پيدايش، باب اول، آيه ٢٦-٢٨.
٣٤- درباره غدير ُخم و بی‌پايه بودن استدلال شيعيان نگاه کنيد به: اسلامشناسی، علی ميرفطروس، چاپ يازدهم، صص ٧١-٧٣.
٣٥- نگاه کنيد به: خاندان نوبختی، اقبال آشتيانی، صص ٥٣-٥٨؛ فرق الشيعه، نوبختی، صص ٧٤و ١٦٠و ١٧٦؛ تاريخ طبری، ج ٤، صص ١٣٢٨-١٣٣٦ و ١٣٤٢-١٣٥٤.
٣٦- شيعه يک حزب تمام، دکتر علی شريعتی، صص ١٥١ و ١٦٧، م. آ ٧؛ امت و امامت، صص ٥٧٧-٥٧٩ و ٦٣١، م. آ٢٦؛ اسلامشناسی، ص ٣١، م. ، ٣. مقايسه کنيد با کلينی: اصول کافی، ج ٢، ص ٢٥؛ آيت‌الله خمينی، ولايت فقيه، صص ٢١ و ٧٠، آيت الله مطهری، خلافت و ولايت از نظر قرآن و سنت، مقاله ولاءها و ولايت‌ها، ص ٣٦٢؛ استاد محمدتقی شريعتی؛ خلافت و ولايت در قرآن و سنت، صص ٦٥ و ١٨٧ و ١٨٩ و ١٩٩؛ آيت‌الله سيدصادق روحانی؛ نظام حکومت در اسلام، صص ٢٩-٣٠؛ محمدحسين حبيبی (عضو سازمان مجاهدين خلق)، ضرورت عام رهبری، ص ١٤٥-١٤٨؛ حجه الاسلام سيدحسن طاهری خرم‌آبادی: ولايت فقيه و حاکميت ملت، صص ٩٥-٩٦؛ مجله پيام انقلاب، شماره ٦٩، ص ٤٨.
٣٧- وُاِن تَطِع اَکثَر مُن فی الارض ُيضلّوکُ عُن سُبيل الله، سورة انعام، آيه ١١٦. همچنين نگاه کنيد به: سوره مائده، آيه ٥٩ و ١٠٣؛ سوره آل عمران، آيه ١١٠؛ سوره اعراف، آيه ١٠٢؛ سوره توبه، آيه ٨؛ سوره زخرف، آية ٧٨؛ سوره فجر، آيه ١٢ و سوره‌های ديگر. حضرت علی نيز در خطبه‌های خويش، اکثريت مردم را بعنوان کسانی تعبير می‌کند که هميشه بر باطل اجتماع می‌کنند و در مسير گمراهی گام می‌نهند. او معتقد است که «توده‌های مردم همواره بر سر سفره‌ای جمع می‌شوند که سيری آن اندک و گرسنگی آن بسيار است»، نهج البلاغه، ص ١٩٢، خطبه ٦٤٩.
٣٨- انديشه‌های سياسی در اسلام، حميد عنايت، ص ٤٤.
٣٩- ولايت فقيه، صص ٥٨ و ٦٢.
٤٠- نظام حکومت در اسلام، صص ٣٠ و ٩٦.
۴۱- امت و امامت، صص ۵۰۴ و ۶۰۴ و ۶۱۹ و ۶۲۰ و ۶۲۴ و ۶۲۷. مقايسه کنيد با: بحثی درباره مرجعيت و روحانيت، مقاله آيت‌الله سيدحسين طباطبائی، صص ۷۴، ۸۳، ۹۳-۹۴؛ خلافت و ولايت از نظر قرآن و سنت، مقاله مرتضی مطهری، صص ۳۶۱-۳۶۲؛ غرب‌زدگی، جلال آل احمد، صص ۹۱-۹۲. کلمات داخل پرانتز از ماست.
۴۲- شيعه يک حزب تمام، ص ۴۷، م. آ. ۷. مقايسه کنيد بانظر آيت‌الله طباطبائی: بحثی درباره مرجعيت و روحانيت، ص ۹۶.
۴۳- نگاه کنيد به: قانون مدنی، مواد ۱۱۸۰-۱۱۹۴ و ۱۲۰۷ – ۱۲۱۷.
۴۴- ولايت فقيه، ص ۴۶.
۴۵- خلافت و ولايت از نظر قرآن و سنت، صص ۳۶۱-۳۶۲. مقايسه کنيد با نظر آيت‌الله طالقانی: اسلام و مالکيت، ص ۲۰۷.
۴۶- علامه طباطبائی، روابط اجتماعی در اسلام، ص ۲۶؛ اسلام و نيازهای واقعیِ هر عصر، علامه طباطبائی، ص ۵۲. آقا سيدابوالفضل نبوی نيز در تعريف «ولايت کليه» می‌گويد: «امام هر عصری با اذن و مشيـّت پروردگار، در جميع اماکن و بر جميع عوالم وجود فرمانفرماست و در هر نقطه از قلمرو هستی، امر و اراده او (امام) نافذ و جاری است»، امراء هستی، ص ۷۸، انتشارات اسلاميه، تهران، ۱۳۸۷ هجری قمری.
۴۷- نگاه کنيد به نظرات آيت‌الله طباطبائی در: بحثی در مرجعيت و روحانيت، مقاله ولايت و زعامت، صص ۷۵-۷۶ و ۷۹ و ۸۲و ۹۳-۹۶ و ۹۸؛ محمدتقی شريعتی: خلافت و ولايت ...، ص ۱۹۳. نظريه پردازان مجاهدين خلق، حتی اقتصاد اسلامی را نيز جزئی از «سيستم ولايت» می‌دانند، «سيستمی که خود در جهت ايدئولوژی اسلامی و در داخل اين چهارچوب حرکت کرده، پاسدار همه اصول و ارزش‌های اخلاقی، سياسی و فرهنگی اسلامی است»، ابوذر ورداسبی: جزميت فلسفه حزبی، ص ۲۰۷.
۴۸- اسلامشناسی، ج ۱، ص ۸۶، م. آ. ۱۶؛ حسين، وارث آدم، ص ۹۹، م. آ ۱۹.
۴۹- دکتر علی شريعتی، امت و امامت، صص ۵۰۴-۵۰۵ و ۵۲۱و ۶۰۱-۶۰۲ و ۶۳۰-۶۳۱ م. آ ۲۶؛ مسئوليت شيعه بودن، صص ۲۴۸-۲۴۹ و ۲۵۴ و ۲۶۴، م. آ ۷؛ انتظار مذهب اعتراض، ص ۲۶۸، م. آ ۱۹؛ کلمات داخل پرانتز از ما است.
۵۰- آيت‌الله سيدصادق روحانی، نظام حکومت در اسلام، صص ۳۰ و ۹۷. مقايسه کنيد با نظر آيت‌الله طباطبائی: بحثی درباره مرجعيت و روحانيت، مقاله ولايت و زعامت، صص ۸۵-۸۶؛ روابط اجتماعی در اسلام، صص ۳۵-۳۶؛ محمدتقی شريعتی، خلافت و ولايت از نظر قرآن و سنت، صص ۸۸-۸۹؛ حجت‌الاسلام طاهری خرم‌آبادی، ولايت فقيه و حاکميت ملت، صص ۵۰ و ۷۶ و ۹۷-۹۸.
۵۱- نگاه کنيد به: دکتر شريعتی، شيعه، يک حزب تمام، ص ۴۷-۴۸، م. آ ۷؛ اُمـّت و امامت، صص ۵۲۳، ۵۲۹ و ۵۴۶-۵۴۸، م. آ۲۶. مقايسه کنيد بانظر آيت‌الله طباطبائی، بحثی درباره مرجعيت و روحانيت، صص ۹۴ و ۹۶؛ تبيين جهان، مسعود رجوی، ج ۴، صص ۱۱-۱۲، ج ۵، ص ۵۴؛ ولايت فقيه و حاکميت ملت، حجت‌الاسلام حسن طاهری خرم‌آبادی، صص ۴۰ و ۶۰-۶۱؛ اقتصاد توحيدی، ابوالحسن بنی‌صدر، ص ۲۶۳.
۵۲- سخنرانی مهدی ابريشم‌چی، شخصيت دوم سازمان مجاهدين خلق، نشريه مجاهد، شماره ۲۵۵، ۲۳.
۵۳- ولايت فقيه، صص ۱۹-۲۱، ۳۵، ۳۹، ۴۲-۴۳، ۴۷، ۶۵، ۶۷، ۷۰ و ۷۶؛ کشف‌الاسرار، صص ۲۳۲- ۲۳۴.
۵۴- امت و امامت، ص ۵۹۲، م. آ۲۶، جهت‌گيری طبقاتی اسلام، صص ۱۵۲-۱۵۳، م. آ ۱۰؛ مقايسه کنيد با: نظرات آيت الله طباطبائی، بحثی در مرجعيت و روحانيت، مقاله ولايت و زعامت، ص ۹۴؛ آيت‌الله مطهری، خلافت و ولايت در سنت و قرآن، مقاله ولاء و ولايت‌ها، صص ۳۶۲-۳۶۴ و ۳۶۸-۳۶۹؛ آيت‌الله سيدصادق روحانی، نظام حکومت در اسلام، صص ۱۷ و ۳۰ و ۳۹ و ۷۱ و ۱۸۱.
۵۵- نشرِيه مجاهد، شماره ۲۶۰، ص ۱۰؛ چگونه قرآن بياموزيم (۲)، ص ۶۴، از انتشارات سازمان مجاهدين خلق؛ همچنين نگاه کنيد به: تبيين جهان، مسعود رجوی، ج ۴، ص ۱۱، ج ۵، ص ۵۴، نشريه مجاهد، شماره ۲۵۵، نشريه مجاهد، شماره ۲۸۳، سخنرانی مسعود رجوی و مقايسه کنيد با نظر آيت‌الله مطهری، ده گفتار، صص ۲۲۶-۲۲۷؛ دکتر شريعتی، انتظار مذهب اعتراض، ص ۲۶۸، م. آ ۱۹.
۵۶- نقش انقلابی ياد و يادآوران، صص ۲۰۸-۲۰۹، م. آ ۷؛ حسين وارث آدم، صص ۲۶۷-۲۶۸، م. آ ۱۹. مقايسه کنيد با نظر دکتر عبدالکريم سروش: نشريه کيان، شماره ۵، مقاله «عقل و آزادی». همچنين نگاه کنيد به: حديث بندگی و دلبردگی، عبدالکريم سروش، انتشارات صراط، تهران، ۱۳۷۵؛ آيت‌الله طالقانی در توضيح اطاعت و تقليد در نظام اسلامی يادآوری می کند که: «... تنها دعوت پيغمبران، توحيد در ذات و توحيد در عبادت نبود، توحيد در ذات و در عبادت، مقدمه و پايه فکری و عملی بوده برای توحيد در اطاعت. آزادی و مساوات از همين معنای خداشناسی و توحيد سرچشمه می‌گيرد. اين همان حقيقت اسلام است که آئين پيغمبر خاتم به آن ناميده شده، يعنی: تسليم اراده و فکر و عمل و از ميان برداشتن هر مقاومت و مانعی ...» تنبيه الامه و تنزيه المله. علامه محمد حسين نائينی، مقدمه آيت‌الله طالقانی، ص ۸.
۵۷- ولايت فقيه، آيت‌الله خمينی، صص ۷۵ و ۷۸. همچنين نگاه کنيد به سخنرانی او: روزنامه اطلاعات، ۱۷ دی ماه ۶۶.