|
* به قول
همهء محقّقان معتبر: «شاه تا آخرین لحظه، اقدامی جدّی در
اجرای طرح کودتا علیه مصدّق انجام
نداد».
* دو رویدادِ بسیار مهّم، زمینه را
به زیان طـرح کودتا و به نفع پیشنهاد شاه – مبنی بر
برکناری مصدّق از طریق قانونی- تقویت کرد.
* مصدّق – بعنوان یک «پیشوا» و کسی
که در مبارزه با دولت انگلیس «قهرمان ملل شرق» نامیده شده
بود – نمی خواست که آسان تسلیم شرایط شود و چه بسا که
همانند همهء قهرمانان، می خواست تا با غرور و عظمت طلبی،
در جدال با دشمنی بزرگ تر از خویش (نه سرلشگر زاهدی) تسلیم
گردد.
*
*
*
اشـاره:
«دکتر محمد مصدّق: آسیب شناسی یک
شکست»،
بخشی از کتابی است که بهمین نام بزودی منتشر خواهد شد. این
مقاله - در واقع- بخشی از تأمّلات نویسنده در آسیب شناسی
سیاسی - فرهنگی ما از انقلاب مشروطیّت تا انقلاب اسلامی 57
می باشد.
به نظر نویسنده، دکتر محمد مصدّق، پُل انتقال یا ارتباط
تجربیّات تاریخی ملّت ما از انقلاب مشروطیّت به انقلاب
اسلامی است، هم از این روست که پرداختن به عقاید و
عملکردهای سیاسی دکتر مصدّق می تواند به ما - برای درک علل
و عواملِ تاریخی شکست ما در استقرار آزادی و جامعهء مدنی
- کمک و یاری نماید.
مفهوم «آسیب
شناسی»
- اساساً - ناظر بر ضعف ها و نارسائی ها و اشتباهات است،
از این رو، نویسنده ضمن احترام عمیق به شخصیّت های ممتاز
تاریخ معاصر ایران، در تحلیل خود، از مدح و ثناهای رایج
سیاسی پرهیز کرده است.
* * *
اینک ما، در آستانهء رویدادهای 25 تا 28 مرداد 32
قرار داریم، رویدادهائی که پس از گذشت 50 سال، سایه سنگین
آن ها، هنوز نیز بر روان و فرهنگ سیاسی ما احساس
می شود و چه بسا در تصمیم ها و موضع گیری های روشنفکران و
رهبران سیاسی ما تأثیری قاطع داشته و دارد.
چنانکه در بخش هشتم دیدیم، شاه تا آستانهء مرداد ماه 32
ادامهء حکومت مصدّق را به هرگونه انتخاب یا انتصاب شخص
دیگری ترجیح می داد و اساساً
خواهان برکناری مصدّق از طریق
پارلمان یا به شیوهء قانونی بود.
چند ماه پیش از 28 مرداد 32، تغییرات عمیق در پشتیبانی از
مصدّق و شکاف و انشعاب در میان رهبران جبههء ملّی باعث شده
بود تا عناصر اصلی جبههء ملّی بتدریج به صفِ مخالفان مصدّق
بپیوندند بطوری که عبدالحسین حائری زاده (از نخستین
پیشگامان و بنیانگذاران جبههء ملّی) در آستانهء 28 مرداد
32، در نامه ای به دبیر کل سازمان ملل، دکتر مصدّق را به
پایمال کردن اعلامیّهء حقوق بشر متهم نمود که «هیچگونه
آزادی عمل و عقیده ای برای هیچ کس باقی نگذاشته و در سایهء
قدرت پلیسی و نظامی، مخالفین خود را زندانی و مطبوعات آزاد
را توقیف کرده است» (روزنامهء اطلاعات، 18 مرداد 1332).
فروریزی نیروهای جبههء ملّی، فرصت مناسبی برای قدرت نمائی
حزب توده بود، تظاهرات عظیم و توانمند حزب توده در سالگرد
30 تیر، این حزب را به مثابهء قوی ترین، متشکّل ترین
و گُسترده ترین سازمان سیاسی ایران نشان داده بود.
دولت آیزنهاور- در تقابل با سیاست های دولت انگلیس-
هنوز معتقد به حمایت از مصدّق بود بطوریکه در آغاز
زمامداری خود تصمیم داشت تا با اعطای یک وام یکصدمیلیون
دلاری به مصدّق، دولت وی را از بحران و سقوط، رهائی بخشد،
امّا ردّ آخرین پیشنهادات آمریکا و انگلیس، انشعاب ها و
تفرقه های گسترده در بین نیروهای جبههء ملّی و خصوصاً قدرت
نمائی های روزافزون حزب توده و مماشات دکتر مصدّق با این
حزب غیرقانونی، باعث گردید تا دولت آمریکا در هراس از
استیلای «وحشت
سرخ بر ایران»،
سرانجام به مواضع دولت انگلیس نزدیک شود و «عملیّات
چکمه»
(Operation
Boot)
را مورد توجه قرار دهد.
بر اساس گزارش «وود هاوس (Woodhouse)،
طرّاح انگلیسی «عملیّات چکمه»: «تا ژوئيهء 1953 (تیرماه
1332) نه تنها دولت آمریکا بلکه دولت انگلیس نیز برای
سرنگونی دولت مصدّق دچار شک و تردید بود تا اینکه با
بیماری «ایدن» (Eden)
وزیر خارجهء انگلیس، چرچیل بعنوان مسئول و ناظر طرح، دستور
آغاز «عملیّات چکمه» را صادر کرد (ماجراجوئی های مخاطره
آمیز، وودهاس، صص 126-125، متن انگلیسی)
در مذاکرات متعدّد بین هیأت انگلیسی (به ریاست
وودهاوس) با جان فوستر دالس (Jahn
Foster Dulles)
وزیر خارجهء جدید آمریکا، و برادرش، آلن دالس (Allen
Dulles)
رئیس جدید سازمان سیا، سرانجام دولت آمریکا نظرِ انگلیسی
ها مبنی بر
خطر استیلای حزب توده
(با صدها عضو و هوادار در ارکان ارتش ایران) را پذیرفت و
ضمن تصویب طرح «ت.پ. آژاکس» (بجای طرح عملیّات چکمه)،
کرمیت روزولت را بفرماندهی عملیّات برگزید و در واقع، دولت
انگلیس را در حاشیهء این عملیّات قرار داد. بدین ترتیب:
هدف اساسی طرحِ «ت. پ. آژاکس»،
پاکسازی ایران از حزب توده
بود و پیشوند «T.P»
اشارهء اختصاری به حزب توده (Tudeh
Party)
و
AJAX
نیز نام یک مادّهء پاک کنندهء خانگی بود که هنوز نیز رایج
و معروف است. با اینحال - چنانکه گفتیم- اجرای طرح آمریکا
و انگلیس با یک مشکل اساسی روبرو بود:
مخالفت شاه با کودتا!
با توجّه به اینکه عملیّات «ت. پ. آژاکس» اوّلین
تجربهء سازمان نوپای سیا در یک کشور خارجی بود، ما، در
نقد طرح عملیّات «ت. پ. آژاکس» (بخش هفتم) نشان داده ایم
که
این
طرح، بیشتر به یک ماجراجوئی سیاسی و عملیّات ساده لوحانه و
خیالپردازانه شبیه بوده تا به یک طرح واقعی و نظامی و
بهمین دلیل، بقول طرّاحان عملیّات: «در آغاز عملیّات،
معلوم شد که همه چیز به اِشکال برخورد کرده است».
(ویلبر، تاریخچهء عملیّات سرّی سیا برای سرنگونی مصدّق،
متن انگلیسی، ضمیمهء ب، ص 10).
از این گذشته، مخالفت آشکار و پایدار شاه با طرح
کودتا، عملاً طرح آمریکا و انگلیس را با بُن بست روبرو
ساخته بود بطوریکه به قول همهء محقّقان معتبر (مانند
گازیورسکی، فخرالدین عظیمی، محمد علی موّحد و دیگران): «شاه
تا آخرین لحظه، اقدامی جدّی در اجرای طرح کودتا علیه مصدّق
انجام نــداد.»
و حتّی ملاقات خصوصی ژنرال شوارتسکُف و کرمیت روزولت با
شاه نیز در جلب موافقت وی بی نتیجه ماند بطوریکه « مسئولین
کودتا تصمیم گرفتند تا کودتا را بدون موافقت شاه انجام
دهند یا شاه را بطور غیرداوطلبانه با اقدام (کودتا) مرتبط
کنند تا به همان نتیجه ای برسند که شاه گویا در عملیّات،
مشارکتِ فعّال داشته است» (ویلبر، بخش 7، ص 44).
محمدعلی موحّد نیز – به درستی- می نویسد:
«شاه، حتّی در آن ایّام که تیرگی روابط او و مصدّق به
بالاترین درجه رسیده بود، با روی کار آوردن زاهدی از راه
کودتای نظامی مخالفت می نمود و حل مسئلــهء نفت را به دستِ
مصدّق، ترجیح می داد. شاه به هیچ وجه دلِ خوشی از دکتر
مصدّق نداشت و برای برکناری او دقیقه شماری می کرد، امّا،
چنین می اندیشید که با اقدام به کودتا، یک بار که رسم شد،
تاج و تخت او همواره در معرض تهدید قرار خواهد گرفت»
(موحّد، ج 2، ص 955).
در این میان دو رویداد بسیار مهم، زمینه را به زیان طـرح
کودتا و به نفع پیشنهاد شاه - مبنی بر برکناری مصدّق از
طریق قانونی - تقویت کرد:
1- چاپ غیرقانونی 312 میلیون تومان اسکناس محرمانه توسط
دکتر مصدّق و احتمال استیضاح وی توسط نمایندگان مجلس
(خصوصاً حسین مکّی).
2- انجام رفراندوم نمایشی و انحلال مجلس توسط دکتر مصدّق
با وجود مخالفتِ بسیاری از یاران نزدیک او.
اصل 46 متمّم قانون اساسی صراحت داشت که «عزل
و نصب وزراء به موجب فرمان همایون پادشاه است»
و روشن است که این اصل - اساساً - ناظر بر عزل و نصب وزراء
در
غیاب مجلس
بود. عزل وزیران توسط شاه، ضمن اینکه در متمّم قانون اساسی
پیش بینی شده بود، مسبوق به سابقه نیز بود بطوریکه در زمان
احمد شاه قاجار- که مورد احترام عمیق دکتر مصدّق بود - در
فاصلهء تعطیل مجلسِ سوم و افتتاح مجلسِ چهارم، 14 بار
فرمان نخست وزیری بنام 12 تن صادر شد که مورد تأئید و
احترام مصدّق نیز بود (نگاه کنید به: عاقلی، صص 108-154؛
متینی، ص 363).
نمونهء دیگر:
درخواست دکتر مصدّق از محمدرضا شاه
و تحصّن وی و یارانش در دربار برای عزل ساعد مراغه ای در
غیاب مجلس بسال 1328 بود. مصدّق در نامه ای به وزیر دربار
(عبدالحسین هژیر) تأکید کرده بود که: «غرضِ عُمده از تحصّن
این بود که در این
دورهء فترت – که تعیین نخست وزیر
محتاج به تمایل مجلس نیست،
[اعلیحضرت] دولتی را روی کار بیاورند که وجههء نظر خود را
فقط حفظ مصالح سلطنت و ملّت قرار دهد ...» (شمشیری، صص
49-50، به نقل از روزنامهء شاهد، شمارهء 28، مورّخ 27
مهرماه 1328).
انحلال مجلس، بهترین فرصت قانونی را برای شاه فراهم
ساخت تا طبق اصل 46 متمّم قانون اساسی، ضمن عزل مصدّق از
نخست وزیری، سرلشگر زاهدی را به جای وی منصوب نماید. 2 روز
پس از انجام رفراندوم، آیزنهاور نیز پیروزی مصدّق در این
رفراندوم را «مرهون کمک حزب کمونیست ایران» دانست و آن را
برای آمریکا، «شوم و خطرناک» نامیده بود (موحّد، ج 2، صص
776-777).
بنابراین: با توجّه به مخالفت های پایدار شاه با
کودتا و با توجّه به انحلال مجلس توسط مصدّق، سرانجام،
عملیّات سازمان سیا، به برکناری قانونی و مسالمت آمیز
مصدّق توسط شاه، تغییر یافت و بر این اساس، شاه ضمن امضاء
فرمان عزل مصدّق، در فرمان دیگری، سرلشگر زاهدی را به نخست
وزیری منصوب کرد.
|